New Zealand đi bầu giữa cơn bão giá sinh hoạt: hai đảng lớn ngang ngửa, chưa ai đủ ghế cầm quyền

Cử tri New Zealand đi bỏ phiếu hôm nay không phải để chọn một nhà lãnh đạo — họ đi bầu để trả lời một câu hỏi duy nhất: ai sẽ khiến bữa cơm gia đình rẻ đi? Giữa cơn bão giá sinh hoạt, cuộc tổng tuyển cử được dự báo sít sao, và một vài ghế quốc hội cũng đủ định đoạt ai cầm quyền.

Sự việc

Các điểm bỏ phiếu mở cửa lúc 9 giờ sáng thứ Bảy, 7/11, và đóng cửa lúc 19 giờ, trong ngày bầu cử cuối cùng của cuộc tổng tuyển cử New Zealand. Bỏ phiếu sớm đã bắt đầu từ ngày 26/10, và hơn 1,6 triệu cử tri — trong tổng số gần 3,8 triệu — đã bỏ phiếu tính đến cuối ngày thứ Năm, theo Ủy ban Bầu cử nước này.

New Zealand áp dụng luật cấm bàn luận chính trị nghiêm ngặt trong ngày bầu cử: lệnh “im lặng” kéo dài 19 giờ, kết thúc khi các điểm bỏ phiếu đóng cửa, cấm mọi người — kể cả đảng phái, cơ quan báo chí và người dùng mạng xã hội — bình luận về kết quả có thể xảy ra, các vấn đề tranh cử hay bất cứ điều gì có thể khuyến khích hay ngăn cản cử tri bỏ phiếu theo một hướng nào đó. Biển quảng cáo phải gỡ xuống; ngay cả sticker trên xe, áo phông hay ảnh đại diện mạng xã hội cũng nằm trong diện bị cấm. Vi phạm có thể bị phạt tới 20.000 đô la New Zealand (khoảng 11.000 USD).

Các cuộc thăm dò trước bầu cử cho thấy đảng Quốc gia (National) trung hữu đang cầm quyền và đảng Lao động (Labour) trung tả đối lập đang ngang ngửa nhau, và không bên nào đủ ghế để cầm quyền một mình. Ủy ban Bầu cử đặt mục tiêu công bố kết quả sơ bộ từ 95% điểm bỏ phiếu ngay trong đêm bầu cử thứ Bảy; kết quả cuối cùng — bao gồm phiếu của cử tri New Zealand ở nước ngoài — dự kiến có vào ngày 27/11.

Hầu hết đảng phái đều tranh cử xoay quanh kinh tế, nhưng giải pháp khác nhau rõ rệt. Đảng Quốc gia cam kết đưa ngân sách trở lại thặng dư bằng kỷ luật tài chính, đồng thời mở rộng chế độ hưu trí quốc gia. Đảng Lao động tập trung vào chi phí sinh hoạt, hứa hẹn y tế và giao thông rẻ hơn. New Zealand tổ chức tổng tuyển cử ba năm một lần theo hệ thống đại diện tỷ lệ hỗn hợp: cử tri không trực tiếp bầu lãnh đạo đất nước, mà chọn một ứng viên khu vực và một đảng; quốc hội thường có 120 ghế.

Dưới lăng kính SÀI GÒN POST

New Zealand là một quân cờ nữa trên bàn cờ toàn cầu năm nay: từ Mỹ tới châu Âu, cử tri ở khắp nơi đang dùng lá phiếu để trừng phạt chính phủ vì giá sinh hoạt. Đảng nào thắng không quan trọng bằng thông điệp mà cuộc bầu cử này gửi đi — rằng trong thời lạm phát, mọi lời hứa lớn đều phải quy về một câu hỏi nhỏ: bữa cơm gia đình có rẻ hơn không? Một chính phủ không trả lời được câu ấy thì sớm muộn cũng mất ghế, dù mang màu cờ nào.

Luật “im lặng” 19 giờ của New Zealand cũng là một nước cờ đáng ngẫm: cả một đất nước đồng loạt ngừng tranh cãi trong ngày bầu cử để lá phiếu tự lên tiếng — không quảng cáo, không khẩu hiệu, không bình luận mạng xã hội. Ở thời đại mà ai cũng có thể la hét trên mạng, việc một quốc gia dám bắt mọi người im lặng một ngày để suy nghĩ là một tuyên bố mạnh mẽ về niềm tin vào cử tri.

Với Việt Nam, câu chuyện New Zealand gần gũi hơn ta tưởng: cũng giá điện, giá xăng, học phí và viện phí leo thang; cũng những gia đình phải tính toán từng đồng chợ mỗi sáng. Khác biệt chỉ ở chỗ cử tri New Zealand có một ngày “im lặng” để lá phiếu lên tiếng thay cho mọi lời tranh cãi — còn chúng ta thì sao, khi giá cả tăng, tiếng nói của người tiêu dùng Việt được lắng nghe tới đâu?

Đây là SÀI GÒN POST. Nơi ta không chỉ xem tin… mà đọc vị cả ván cờ phía sau nó.