Nga và Mỹ tìm cách chặn kế hoạch đàm phán quy tắc ràng buộc về vũ khí tự hành

Kế hoạch lấp khoảng trống trong quản trị toàn cầu đối với vũ khí tự hành đang gặp nguy hiểm, khi nhóm quốc gia do Nga và Mỹ dẫn đầu tìm cách dùng một hội nghị của Liên hợp quốc trong tháng này để chặn đề xuất đàm phán bộ quy tắc có tính ràng buộc pháp lý.

Mức độ phản đối sẽ lộ rõ tại cuộc họp kín ngoại giao bắt đầu ngày thứ Sáu, trước hội nghị rà soát lần thứ bảy về “một số loại vũ khí thông thường” tại Geneva, dự kiến có 128 quốc gia tham dự từ ngày 16 đến 20-11. Hội nghị được xem là thời điểm then chốt để thế giới quyết định có ủng hộ việc giao nhiệm vụ đàm phán một văn kiện có tính ràng buộc pháp lý theo lộ trình hay không.

Anna Hehir, người đứng đầu bộ phận quản trị AI quân sự tại Viện Tương lai Sự sống, cho biết các quốc gia “chưa bao giờ tiến gần đến một thỏa thuận toàn cầu về vũ khí AI như lúc này”. Bà cảnh báo một số nước có thể dùng những ngôn từ có vẻ tiến bộ để kéo dài vô tận các thảo luận về biện pháp tự nguyện,.

Các cuộc thảo luận về vấn đề này đã diễn ra trong Liên hợp quốc gần ba năm, nhưng Nga, Mỹ và Israel cùng một số nước khác đang phản đối việc hội nghị rà soát đặt ra lộ trình cho một văn kiện có tính ràng buộc pháp lý. Giáo hoàng Leo XIV nhấn mạnh các quyết định liên quan đến sinh mạng con người không bao giờ được giao cho máy móc, rằng trí tuệ nhân tạo phải được “giải giáp”, và khuyến khích các quốc gia họp tại Geneva vào tháng 11 thực hiện các bước cụ thể hướng tới cấm vũ khí tự hành gây chết người.

Tổ chức Theo dõi Nhân quyền và nhóm vận động Stop Killer Robots cho rằng các hệ thống vũ khí có hỗ trợ AI đã được chứng minh là hành xử khó lường, làm tăng nguy cơ sai sót gây chết người. Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế (ICRC) hôm thứ Năm tuyên bố: “Đã đến lúc chuyển từ thảo luận sang đàm phán về các quy tắc quốc tế mới để quản lý hệ thống tự hành.” Tháng 7 vừa qua, Ukraine lần đầu tiên báo cáo Nga đã sử dụng máy bay không người lái dẫn đường bằng AI, đánh trúng một bình gas propan tại trạm nhiên liệu ở Zaporizhzhia.

Ngày 22-10, liên minh 50 quốc gia gồm Ireland, Italy, Brazil, Mexico, Pháp và Đức đã kêu gọi hội nghị thống nhất một nhiệm vụ đàm phán nghiêm ngặt. ICRC cho biết hơn 70 quốc gia ủng hộ việc bắt đầu đàm phán về một văn kiện pháp lý. Anh không ủng hộ tuyên bố do Ireland dẫn đầu. Nhóm do Ireland dẫn đầu đề xuất thành lập nhóm chuyên gia có thời hạn, đàm phán qua ba phiên họp tại Geneva trong năm 2027, tổng cộng 25 ngày.

Tổng cộng 163 quốc gia đã bỏ phiếu tại ủy ban giải trừ quân bị và an ninh quốc tế của Liên hợp quốc rằng họ sẵn sàng khởi động đàm phán. Nhóm chuyên gia định nghĩa vũ khí tự hành là loại vũ khí “có khả năng xác định, lựa chọn và tấn công mục tiêu mà không cần tham khảo ý kiến con người”. Ví dụ mới nhất về việc lạm dụng AI trong chiến tranh là vụ Mỹ ném bom một trường học ở Minab, Iran, ngày 28-2, khiến ít nhất 175 người thiệt mạng. Hệ thống AI Maven do Palantir vận hành đã không cảnh báo rằng địa điểm này đã là trường học trong 10 năm.