Kế hoạch của Qatar: mở lại eo biển Hormuz để đổi lấy thanh tra hạt nhân vào Iran

Eo biển Hormuz — nơi mỗi ngày có hơn 10 triệu thùng dầu thô của vùng Vịnh đi qua — có thể sắp mở lại. Qatar, bên trung gian chính trong cuộc xung đột Mỹ–Iran, đang đưa ra một đề xuất trao đổi thẳng thắn: Tehran cho thanh tra hạt nhân của Liên Hợp Quốc trở lại các cơ sở đã bị đánh bom, đổi lấy việc Mỹ dỡ phong tỏa hải quân và trả lại một phần tài sản bị đóng băng.

Theo The Guardian, đề xuất đã được Quốc vương Qatar, Sheikh Tamim bin Hamad al-Thani, trao đổi trực tiếp với Tổng thống Donald Trump trong cuộc điện đàm hôm thứ Sáu. Văn phòng Quốc vương cho biết ông nhấn mạnh "tầm quan trọng của việc tiếp tục đối thoại và coi ngoại giao là cách giải quyết tranh chấp, ngăn chặn leo thang thêm trong khu vực".

Sự việc

Theo kế hoạch của Qatar, Iran sẽ cho phép các thanh tra của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) tới thăm các cơ sở hạt nhân đã bị ném bom, trong đó có kho uranium làm giàu ở cấp độ cao của nước này. Tehran sẽ không bị yêu cầu cam kết đưa kho uranium ra khỏi đất nước; các phương án khác đang được cân nhắc, trong đó có việc pha loãng để giảm độ làm giàu.

Đổi lại, Mỹ sẽ ngay lập tức dỡ bỏ phong tỏa hải quân đối với Iran tại eo biển Hormuz và trả lại một phần trong số 8 tỷ USD tài sản bị đóng băng của Tehran. Iran sẽ mở lại eo biển vào ngày thứ hai, theo một tuyến đường đã đàm phán với Oman để hai nước cùng nộp lên Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO).

Nhưng Tehran còn đặt ra nhiều điều kiện tiên quyết khác: chấm dứt chiến tranh ở Lebanon, Mỹ rút lực lượng khỏi bờ biển Iran, dỡ bỏ một phần các lệnh trừng phạt và trả tiền bồi thường chiến tranh. Trình tự thực hiện các cam kết này chính là nút thắt của quá trình trung gian. Bản ghi nhớ về đề xuất còn nhắc tới một quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD, song chưa rõ nguồn tiền huy động từ đâu.

Bối cảnh

Đề xuất xuất hiện trong lúc ông Trump vẫn đang cân nhắc có tấn công thêm các cơ sở hạt nhân của Iran hay không, sau khi Mỹ đã đánh "nhỏ" vào hệ thống phòng không trên đảo Qeshm. Tuy vậy, độ tin cậy của những lời đe dọa này đã yếu đi trong mắt Tehran, sau khi Phó tổng thống JD Vance thừa nhận chính cuộc chiến là nguyên nhân quan trọng khiến đảng Cộng hòa thất bại nặng nề trong cuộc bầu cử giữa kỳ. Phía Iran cũng dè dặt với việc để thanh tra IAEA quay lại: Tehran nói đã mất niềm tin vào ông Rafael Grossi, người đứng đầu cơ quan thanh tra, và lo ngại dữ liệu thu thập được sẽ bị chuyển thành thông tin mục tiêu cho Mỹ và Israel.

Trong khi đó, eo biển vẫn chưa yên: hải quân Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) cho biết hai tàu chở dầu "vi phạm" đã đâm phải mìn và bốc cháy khi cố đi qua một tuyến đường không được phép ở phía đông eo biển, sau khi tắt hệ thống định vị và nhận dạng.

Dù vậy, dòng dầu vẫn chảy: trong số 10,23 triệu thùng dầu thô mỗi ngày đi qua eo biển trong tháng 10, khoảng 42% về Trung Quốc và 13% về Ấn Độ, theo nhà phân tích Muyu Xu của hãng dữ liệu Kpler. Ngoại trưởng Oman, ông Badr Albusaidi, cũng đã trao đổi lại với Iran về tương lai quản lý eo biển và việc đăng ký đề xuất với IMO.

Dưới lăng kính SÀI GÒN POST

Trên bàn cờ này, Qatar đang đi một nước cờ khôn ngoan: biến eo biển Hormuz — con bài mặc cả lớn nhất của Tehran — thành một thỏa thuận có thể đo đếm được, thay vì một khẩu hiệu đối đầu. Đó là kiểu ngoại giao mà Tổng thống thứ 47 Donald Trump, bậc thầy đàm phán, vẫn ưa dùng: đánh đủ mạnh để đối phương phải ngồi vào bàn, rồi đổi đòn đánh lấy thỏa thuận.

Với Việt Nam, ván cờ Hormuz không phải chuyện xa. Mỗi lần eo biển nghẽn lại, giá dầu thế giới nhảy lên, và người đầu tiên cảm nhận là người đi xe máy đổ xăng, doanh nghiệp vận tải, ngư dân ra khơi ở quê nhà. Một eo biển mở lại đồng nghĩa với giá xăng ổn định hơn và bữa cơm của hàng triệu gia đình bớt một mối lo.

Nhưng đừng vội mừng: Tehran còn cả một danh sách điều kiện dài, và những thỏa thuận kiểu này có thể đổ vỡ chỉ vì một vụ nổ ngoài dự kiến.

Theo quý vị, liệu eo biển Hormuz có thực sự mở lại trong những ngày tới, hay đây chỉ là một nước cờ mặc cả nữa trước vòng đánh tiếp theo?

Đây là SÀI GÒN POST. Nơi ta không chỉ xem tin… mà đọc vị cả ván cờ phía sau nó.