Các tổ chức môi trường ôm lấy AI — nhưng cảnh báo cái giá của trung tâm dữ liệu

Một nghịch lý đang lộ rõ giữa phong trào bảo vệ môi trường toàn cầu: những tổ chức đi đầu trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu đang ôm lấy trí tuệ nhân tạo — công nghệ mà chính họ cảnh báo đang ngốn điện, ngốn nước và thải khí nhà kính với tốc độ chóng mặt. Dùng hay không dùng, đó đã trở thành câu hỏi không thể tránh.

Reuters đã phỏng vấn 15 tổ chức môi trường, bảo tồn và phát triển lớn: tất cả đều dùng AI dưới một hình thức nào đó — và tất cả đều lo ngại về tác động môi trường của các trung tâm dữ liệu vận hành nó, những nhà máy máy chủ ngốn điện và nước làm mát khổng lồ.

Sự việc

Các tổ chức môi trường đang dùng AI để phân tích dữ liệu khí hậu, theo dõi cháy rừng và đếm động vật hoang dã có nguy cơ tuyệt chủng. Tổ chức Conservation International của Mỹ dùng AI đánh giá các điểm nóng phát hiện qua vệ tinh và gửi cảnh báo thời gian thực cho các đội tuần tra rừng cộng đồng về nguy cơ cháy rừng ở Campuchia. “Chúng tôi nhận ra AI có thể đi kèm chi phí môi trường, và chúng ta cần thận trọng trong cách sử dụng,” Ali Swanson, trưởng nhóm AI của tổ chức, nói. “Nhưng khi khủng hoảng khí hậu và đa dạng sinh học ngày càng cấp bách, AI có thể giúp chúng ta hành động nhanh hơn.”

Ở Kenya, tổ chức Save the Elephants dùng học máy để khảo sát quần thể và nghiên cứu giao tiếp của voi. Một cuộc khảo sát trên không tại khu bảo tồn lớn nhất Kenya năm ngoái tạo ra khoảng 200.000 bức ảnh mà chín người phải mất chín tháng mới xem xong bằng tay; AI chạy trên nền tảng đồ họa GeForce của Nvidia nay hoàn thành phân tích tương tự chỉ trong vài giờ — và phát hiện khảo sát thủ công đã bỏ sót khoảng một phần ba số voi, một nửa số ngựa vằn và hươu cao cổ, và ba phần tư số linh dương oryx. Tại viện do nhà bảo tồn Jane Goodall sáng lập, AI đang số hóa hàng thập kỷ ghi chép thực địa về tinh tinh ở Vườn quốc gia Gombe, Tanzania — dự án từng dự kiến mất 13–15 năm, nay rút xuống còn khoảng hai năm nhờ công cụ phát triển cùng Amazon Web Services.

Bối cảnh

Cái giá của AI cũng ngày càng rõ. Cơ quan Năng lượng Quốc tế ước tính các trung tâm dữ liệu toàn cầu sẽ tiêu thụ khoảng 945 terawatt-giờ điện mỗi năm vào năm 2030, thải ra tương đương hơn 300 triệu tấn CO2 — gấp đôi hiện tại và bằng lượng điện dùng cả năm của Nhật Bản. Lượng nước tiêu thụ cũng dự kiến tăng từ khoảng 560 tỉ lít năm 2023 lên khoảng 1,2 nghìn tỉ lít mỗi năm vào năm 2030.

Trong khi đó, liên minh “Responsible Data Center Collaborative” — gồm Google, Meta, Microsoft, Oracle, Amazon, Nvidia và Anthropic cùng các tổ chức môi trường như NRDC, WWF và Sierra Club — họp từ tháng 9 tới tháng 2/2027 để xây dựng hướng dẫn về năng lượng, nước và minh bạch. Cử tri ở hàng chục thành phố Mỹ cũng đã bỏ phiếu thông qua các hạn chế, thậm chí cấm trung tâm dữ liệu, trong cuộc bầu cử giữa kỳ hôm thứ Ba. Các tổ chức môi trường cũng đang tự giới hạn: Viện Tài nguyên Thế giới hạn chế tạo video, hình ảnh bằng AI; The Nature Conservancy xử lý dữ liệu ngay trên tàu cá; Greenpeace hỏi liệu có cần xây tất cả những trung tâm dữ liệu khổng lồ này hay không.

Dưới lăng kính SÀI GÒN POST

Đây là ván cờ mà cả hai bên đều đúng và đều sai cùng lúc. AI giúp đếm voi chính xác hơn, cứu rừng nhanh hơn, dịch cả thập kỷ ghi chép trong vài phút — những việc không có AI phải mất hàng chục năm mới làm được. Nhưng cũng chính AI đang nuốt điện, nuốt nước với tốc độ khiến những thành quả đó có nguy cơ bị chính cái giá của nó nuốt chửng. Dùng AI để cứu hành tinh trong khi AI góp phần làm nóng hành tinh — đó là nghịch lý của thời đại, không phải của riêng ai.

Với Việt Nam, ván cờ này rất gần: các trung tâm dữ liệu đang mọc lên khắp Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, kéo theo nhu cầu điện, nước và đất đai. Doanh nghiệp Việt muốn đón làn sóng AI thì phải tính bài toán điện sạch, nước sạch — nếu không, cái giá sẽ đổ lên hóa đơn điện, giá nước và túi tiền của người dân. Còn với mỗi chúng ta, câu hỏi cũng tương tự như của Greenpeace: dùng AI thế nào cho đáng, thay vì dùng chỉ vì nó có sẵn.

Theo quý vị, lợi ích của AI cho môi trường hiện có xứng đáng với cái giá điện, nước mà nó đang đòi không?

Đây là SÀI GÒN POST. Nơi ta không chỉ xem tin… mà đọc vị cả ván cờ phía sau nó.