Tổng thống Paraguay bị luận tội, quản thúc tại gia sau vụ ngân hàng Ueno sụp đổ

Một ngân hàng sụp đổ, một tổng thống ngã ngựa. Chỉ trong bốn ngày, Paraguay chứng kiến cú rơi tự do chưa từng có của một tổng thống đương nhiệm — và cái giá đang đè lên vai 2,9 triệu người dân bỗng dưng không còn chạm được vào tiền của mình.

Ngày thứ Sáu, 6/11, Thượng viện Paraguay bỏ phiếu phế truất Tổng thống Santiago Peña, 47 tuổi, với 44 phiếu thuận trên 45 ghế, một thượng nghị sĩ bỏ phiếu trắng — chỉ vài phút trước khi công tố viên ra lệnh quản thúc ông tại gia. Hạ viện trước đó đã bỏ phiếu luận tội với tỷ lệ 78–0. Phó tổng thống Pedro Alliana, 52 tuổi, tuyên thệ nhậm chức tổng thống thứ 53 ngay trong ngày.

Sự việc

Cơn bão bắt đầu từ ngân hàng số Ueno: đầu tuần này, ngân hàng trung ương Paraguay can thiệp sau khi phát hiện Ueno không còn đủ tài sản bảo đảm cho các khoản vay, rồi đình chỉ hoạt động của ngân hàng. Chỉ trong một đêm, 2,9 triệu khách hàng — khoảng 60% dân số trưởng thành — mất quyền dùng tài khoản của mình, kể cả để mua bánh mì và nước uống. Doanh số bán lẻ sụt tới 80% vì người dân không còn tiền để tiêu.

Ueno không phải ngân hàng thường. Ra đời năm 2021, nó lớn nhanh như thổi nhờ mở tài khoản dễ dàng và lãi suất cao hơn mặt bằng thị trường, trở thành ngân hàng lớn thứ năm Paraguay tính theo tiền gửi, với hơn một triệu người lần đầu có tài khoản qua Ueno. Nhưng đằng sau tốc độ ấy là những câu hỏi về cho vay và quan hệ với giới tinh hoa chính trị — trong đó có chính Tổng thống Peña.

Theo The Guardian, Peña từng nắm khoảng 1 triệu USD cổ phần mua từ năm 2019 trong công ty sau này thành công ty mẹ của Ueno, chỉ bán đi vào tháng 4/2025. Vừa nhậm chức, ông bổ nhiệm cựu giám đốc điều hành Ueno Carlos Carvallo Spalding làm thống đốc ngân hàng trung ương. Ba tháng sau, chính người từng điều hành Ueno lại là người cho phép Ueno trở thành ngân hàng số. Lệnh bắt giữ hiện cũng nhắm tới Spalding, người đã từ chức trong tuần.

Viện công tố mở điều tra Peña từ thứ Năm với nghi vấn làm giàu bất chính, rửa tiền và mua bán ảnh hưởng; Al Jazeera cho biết lệnh quản thúc được ban hành với nghi vấn vi phạm lòng tin cùng các tội danh khác. Ít nhất 27 người đang đối mặt cáo buộc hình sự, trong đó có cổ đông lớn Miguel Vazquez; 8 cựu lãnh đạo Ueno đã bị bắt. Ước tính 800–860 triệu USD tiền nhà nước và quỹ hưu trí đã chảy vào Ueno, trong đó riêng quỹ hưu trí nhà nước khoảng 355 triệu USD.

Peña đã cố từ chức hôm thứ Năm để giữ đặc quyền cựu tổng thống — thượng nghị sĩ suốt đời, được miễn trừ truy tố — nhưng Quốc hội từ chối và xúc tiến luận tội. Đảng Colorado của ông cũng quay lưng: cựu tổng thống Horacio Cartes tuyên bố ủng hộ luận tội “để khôi phục các thể chế của nền cộng hòa”. Người biểu tình tụ tập trước trụ sở ngân hàng trung ương hô vang “Chúng tôi muốn tiền của mình”. Một số người gửi tiền đã bắt đầu nhận lại tiền từ thứ Năm, sau khi Peña ký luật đẩy nhanh chi trả.

Bối cảnh

Nhà phân tích Mariano Machado cảnh báo biểu tình sẽ leo thang nếu việc Peña rời ghế trông giống như được miễn tội, hoặc nếu tiền bồi thường bị chậm. Brazil — đối tác kinh tế lớn nhất của Paraguay — theo dõi sát sao để tránh bất ổn lan rộng, trong khi cơ quan quản lý cam kết bảo đảm phần lớn tiền gửi.

Dưới lăng kính SÀI GÒN POST

Đây là ván cờ mà quân tốt đã lật cả bàn cờ: Ueno lớn lên nhờ “phước lành của tổng thống”, nên hầu hết quỹ hưu trí gần chính quyền đều gửi tiền vào ngân hàng, như nhà phân tích Hugo Duarte nói với The Guardian. Khi con bạc được nhà cái bảo kê, ván bài chỉ có thể kết thúc bằng một vụ nổ — và người trả giá là 2,9 triệu người dân thường, những người chỉ muốn rút tiền mua bánh mì cho con.

Nước cờ đáng đọc nhất là cách một nền dân chủ xử lý kẻ phạm luật trên đỉnh quyền lực: từ chối đơn từ chức để giữ đặc quyền, luận tội trong hai ngày, quản thúc ngay tại gia. Với Việt Nam — nơi ngân hàng số tăng trưởng nóng và hàng triệu người lần đầu mở tài khoản qua điện thoại — câu chuyện Paraguay nhắc rằng: tiền gửi của dân chỉ an toàn khi người giám sát ngân hàng không phải là người từng điều hành chính ngân hàng ấy. Còn quý vị, nếu một ngày tài khoản của mình bỗng dưng bị khóa, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Đây là SÀI GÒN POST. Nơi ta không chỉ xem tin… mà đọc vị cả ván cờ phía sau nó.