TIN TỨC & GÓC NHÌN · VIỆT NAM VÀ THẾ GIỚI
Saigon Post

Hiểu thế giới. Mở góc nhìn.

Quốc tế

Tòa án quốc tế kết luận Myanmar phạm tội diệt chủng người Rohingya: phán quyết lịch sử đầu tiên với một quốc gia

Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) vừa phán quyết Myanmar phạm tội diệt chủng đối với người Rohingya trong chiến dịch trấn áp năm 2017 — lần đầu tiên trong lịch sử một quốc gia bị tòa án quốc tế kết tội diệt chủng, với đa số 9–6.

Minh họa: người phụ nữ Rohingya ôm con trước tòa án La Haye, cán cân công lý và trại tị nạn Bangladesh
Tòa án quốc tế kết luận Myanmar phạm tội diệt chủng người Rohingya: phán quyết lịch sử đầu tiên với một quốc gia Ảnh minh họa do AI tạo, không phải ảnh hiện trường. SAIGON POST (ảnh minh họa do AI tạo) · Ảnh minh họa do AI tạo · Poster minh họa do AI tạo theo phong cách editorial (SAIGON POST).

Chín năm chờ đợi, nước mắt đã rơi ngay trong phòng xử ở La Haye. Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) — cơ quan tư pháp cao nhất của Liên Hợp Quốc — vừa phán quyết Myanmar phạm tội diệt chủng đối với người Rohingya trong chiến dịch trấn áp năm 2017. Đây là lần đầu tiên một quốc gia bị một tòa án quốc tế kết tội diệt chủng, theo BBC và The Guardian.

Chủ tịch tòa Yuji Iwasawa tuyên bố Myanmar có “ý định hủy diệt” một bộ phận đáng kể người Rohingya và đã “phá hủy bằng chứng trên diện rộng” để che giấu tội ác. Phán quyết thông qua với đa số 9–6, và tòa kết luận “ý định diệt chủng là suy luận hợp lý duy nhất có thể rút ra từ bằng chứng”. Chiến dịch “quét sạch” năm 2017 ở bang Rakhine — sau khi các tay súng Quân đội Cứu nguy Rohingya Arakan (ARSA) tấn công hơn 30 đồn cảnh sát — đã khiến khoảng 10.000 người Rohingya bị “giết hại dã man”, hơn 700.000 người chạy sang Bangladesh, và khoảng 815.000 người bị nhắm tới.

Ván cờ pháp lý này cho thấy luật pháp quốc tế, dù không có quân đội riêng, vẫn có thể gọi tên tội ác của một quốc gia — và cái tên đó sẽ bám lấy Myanmar mãi mãi.

Dưới lăng kính SÀI GÒN POST

Theo phán quyết, quân đội Myanmar đã giết người “bừa bãi”, hành quyết đàn ông, cưỡng hiếp “trên diện rộng”, dùng “bạo lực cực đoan” với trẻ em và đốt nhà dân — rồi còn tấn công cả những người đang chạy trốn sang Bangladesh, đốt và san phẳng các khu vực bị quét sạch, tiêu hủy thi thể và không truy tố những kẻ gây ra bạo lực. Tòa cũng kết luận chính sách giới hạn mỗi cặp vợ chồng chỉ được sinh hai con là phân biệt đối xử, nhằm bào mòn quyền của người Rohingya. Vụ kiện do Gambia đưa ra, sau bảy năm thu thập lời khai nạn nhân mới tới phán quyết.

Trong phòng xử ở La Haye, nhiều người Rohingya đã khóc khi thẩm phán đọc từng phần phán quyết; ở các trại tị nạn Bangladesh, đám đông reo hò, giơ biểu ngữ “Cảm ơn Gambia” — quốc gia châu Phi xa xôi đã kiện thay cho cộng đồng không quốc tịch này. Salma, 30 tuổi, mất người thân trong vụ thảm sát năm 2017, nói: “Mọi người đã làm việc chăm chỉ và đấu tranh cho công lý này.” Farida Khatun, 50 tuổi, tị nạn ở Bangladesh từ năm 2017, nói bà không tin mình có thể trở về trong hòa bình thực sự. Myanmar vẫn phủ nhận tội diệt chủng; đại diện chính phủ Ko Ko Hlaing nói “không bình luận” sau phán quyết.

Tòa yêu cầu Myanmar bồi thường thỏa đáng cho người Rohingya — con số sẽ xác định sau — và chấm dứt vi phạm Công ước về Diệt chủng năm 1948. Nhưng ICJ không phải tòa án hình sự: tòa không thể bỏ tù tướng lĩnh, mà phải dựa vào Hội đồng Bảo an và sức ép chính trị để thi hành phán quyết. Ngoại trưởng Anh Ed Miliband đã trục xuất tùy viên quốc phòng Myanmar và triệu tập đại biện lâm thời, hứa có “hành động tiếp theo trong những ngày tới”. Luật sư nhân quyền Philippe Sands gọi đây là “phán quyết lịch sử”, sánh với Nuremberg và vụ Pinochet.

Phán quyết còn vang xa hơn Myanmar: vụ Nam Phi kiện Israel về chiến tranh ở Gaza đang chờ xử tại ICJ, và luật sư Sands thừa nhận vụ Gaza là “con voi trong phòng” suốt phiên xử — nếu tòa không kết luận Myanmar có tội, vụ kiện chống Israel “thực tế sẽ kết thúc”. Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) cũng đang điều tra vụ bạo lực năm 2017, và năm 2024 các công tố viên đã đề nghị bắt giữ lãnh đạo quân đội Myanmar Min Aung Hlaing.

Dưới lăng kính SÀI GÒN POST

Ván cờ pháp lý này cho thấy luật pháp quốc tế, dù không có quân đội riêng, vẫn có thể gọi tên tội ác của một quốc gia — và cái tên đó sẽ bám lấy Myanmar mãi mãi. Chín năm là quá dài cho công lý, nhưng phán quyết vẫn tới: những kẻ ra lệnh đốt làng, cưỡng hiếp và giết người không thể trốn mãi sau hai chữ “chống khủng bố”.

Với Việt Nam, bài học nằm ở sức mạnh của luật pháp quốc tế đối với nước nhỏ: Gambia — một quốc gia châu Phi nhỏ bé — đã kiện thay cho người Rohingya và thắng. Cũng như phán quyết Biển Đông năm 2016, một phán quyết của tòa không tự nó đưa tàu chiến ra khỏi biển, nhưng nó tước đi tính chính danh của kẻ vi phạm và trao cho các nước nhỏ một quân bài pháp lý để mặc cả trên bàn đàm phán. Khi luật pháp còn được tôn trọng, ví tiền và an ninh của người Việt — từ ngư dân tới doanh nghiệp xuất khẩu — mới có chỗ dựa vững chắc. Theo quý vị, phán quyết này sẽ buộc Myanmar phải thay đổi — hay chỉ là một tờ giấy mà chính quyền quân sự ở Naypyidaw sẽ phớt lờ? Đây là SÀI GÒN POST. Nơi ta không chỉ xem tin… mà đọc vị cả ván cờ phía sau nó.