TIN TỨC & GÓC NHÌN · VIỆT NAM VÀ THẾ GIỚI
Saigon Post

Hiểu thế giới. Mở góc nhìn.

Quốc tế

Tòa án tối cao thế giới sắp phán quyết Myanmar có diệt chủng người Rohingya hay không

Sáng thứ Năm (19/11), Tòa án Công lý Quốc tế sẽ trả lời câu hỏi treo suốt bảy năm: chiến dịch quân sự năm 2017 của Myanmar có phải là diệt chủng? Phán quyết có thể trở thành cột mốc lớn nhất của luật pháp quốc tế kể từ sau Thế chiến II — và là tấm gương soi cho vụ kiện Israel ở Gaza.

Minh họa: Tòa án Công lý Quốc tế tại The Hague, cán cân công lý và gia đình tị nạn Rohingya
Tòa án tối cao thế giới sắp phán quyết Myanmar có diệt chủng người Rohingya hay không Ảnh minh họa do AI tạo, không phải ảnh hiện trường. SAIGON POST (ảnh minh họa do AI tạo) · Ảnh minh họa do AI tạo · Poster minh họa do AI tạo theo phong cách editorial (SAIGON POST).

Tòa án tối cao của thế giới sẽ đưa ra phán quyết trong tuần này về việc Myanmar có phạm tội diệt chủng đối với người Rohingya hay không, Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) tại The Hague sẽ tuyên phán quyết vào sáng thứ Năm — có thể trở thành một cột mốc lớn của luật pháp quốc tế kể từ sau Thế chiến II.

Các thẩm phán ICJ đã dành bảy năm cân nhắc cáo buộc của Gambia, một quốc gia đa số theo Hồi giáo, rằng Myanmar vi phạm Công ước về diệt chủng năm 1948 khi đàn áp người Rohingya. Đáng chú ý, ICJ chưa bao giờ kết luận một quốc gia phải chịu trách nhiệm về tội diệt chủng. Vấn đề then chốt là chứng minh “ý đồ” hủy diệt một nhóm dân tộc, sắc tộc, chủng tộc hoặc tôn giáo.

Trên bàn cờ luật pháp quốc tế, phán quyết sắp tới là một nước cờ mà cả thế giới đang nín thở chờ: ICJ có thể gọi tên một quốc gia là phạm tội diệt chủng.

Dưới lăng kính SÀI GÒN POST

“Phán quyết của ICJ sẽ mang tính lịch sử đối với những người sống sót Rohingya và gia đình họ trên khắp thế giới,” bà Yanghee Lee, cựu điều tra viên nhân quyền của Liên Hợp Quốc về Myanmar, nói với The Guardian. “Cộng đồng quốc tế đã không ngăn chặn được tội ác của quân đội Myanmar đối với người Rohingya chín năm trước. Giờ đây họ phải nắm lấy cơ hội này để cuối cùng mang lại công lý.”

Antonia Mulvey, người sáng lập tổ chức Legal Action Worldwide (Law), đại diện cho hàng trăm người sống sót Rohingya, nói bà “thận trọng lạc quan” rằng tòa sẽ buộc Myanmar phải chịu trách nhiệm đầy đủ. Theo bà, các cuộc tấn công diễn ra “theo cùng một cách” — tấn công dân thường, đốt làng, tách đàn ông và phụ nữ, thực hiện bạo lực tình dục, rồi tiếp tục giết họ khi bỏ chạy — một “mô hình hành vi” chứng minh rõ ý đồ hủy diệt. Hồi tháng 1, ICJ đã nghe trực tiếp những người sống sót từ các trại ở Bangladesh trong các phiên kín. Bộ trưởng Tư pháp Gambia Dawda Jallow nói vụ án là “về những con người thật… Người Rohingya của Myanmar. Họ đã bị nhắm tới để hủy diệt.”

Myanmar phủ nhận việc thực hiện diệt chủng và cho rằng hành động của họ nhắm vào một cuộc nổi dậy vũ trang. Trong nhiều thập kỷ, người Rohingya đã bị tước quốc tịch và phân biệt đối xử ngày càng tăng ở bang Rakhine. Khủng hoảng lên tới đỉnh điểm khi một nhóm vũ trang Rohingya tấn công du kích vào mùa hè 2017, và quân đội đáp trả bằng các “chiến dịch dọn sạch” quy mô lớn. Những người tị nạn chạy sang Bangladesh đã kể về vụ thảm sát ở làng Tula Toli — bắn giết dân thường có hệ thống, kể cả dìm trẻ em xuống sông — mà hình ảnh vệ tinh sau đó cho thấy ngôi làng đã bị san phẳng.

Phán quyết kết tội diệt chủng sẽ gia tăng sức ép lên lãnh đạo Min Aung Hlaing — người đứng đầu quân đội trong các cuộc tấn công năm 2016-2017, rồi lật đổ chính phủ dân cử năm 2021. Ông ta đang bị Tòa Hình sự Quốc tế (ICC) điều tra riêng về tội ác chống lại loài người. Phán quyết còn vượt xa Myanmar: nó sẽ là gợi ý mạnh mẽ nhất về cách các thẩm phán đánh giá vụ kiện diệt chủng của Nam Phi chống lại Israel về Gaza. Đại sứ Mỹ tại Liên Hợp Quốc Mike Waltz đã cảnh báo ICJ “không được phép” thiết lập một tiêu chuẩn có thể dùng để chống lại “binh lính của các đồng minh”. Tòa không thể cưỡng chế phán quyết của mình, và Hội đồng Bảo an khó tiếp sức khi Mỹ và Trung Quốc còn chia rẽ. Hơn một triệu người Rohingya vẫn ở Bangladesh.

Dưới lăng kính SÀI GÒN POST

Trên bàn cờ luật pháp quốc tế, phán quyết sắp tới là một nước cờ mà cả thế giới đang nín thở chờ: ICJ có thể gọi tên một quốc gia là phạm tội diệt chủng. Nếu tòa làm vậy, chuẩn mực về “ý đồ” diệt chủng sẽ được viết lại — và vụ kiện Gaza sẽ là ván cờ tiếp theo phải soi vào tấm gương đó. Ngược lại, nếu tòa né tránh, cánh cửa công lý sẽ khép lại thêm một lần nữa.

Với Việt Nam, ván cờ này có một nước đi rất gần: Myanmar là thành viên ASEAN, và nguyên tắc “không can thiệp” của khối đang bị thử thách tới giới hạn. Một phán quyết diệt chủng sẽ đặt ASEAN trước câu hỏi khó: im lặng để giữ đoàn kết, hay lên tiếng để giữ uy tín? Còn với túi tiền của người dân trong khu vực, cái giá của im lặng cũng không hề rẻ — hơn một triệu người tị nạn và bất ổn biên giới lan sang các nước láng giềng. Theo quý vị, một phán quyết không có “răng” cưỡng chế liệu có đủ sức buộc một chính quyền quân sự phải thay đổi — hay công lý quốc tế mãi chỉ là lời tuyên bố đẹp? Đây là SÀI GÒN POST. Nơi ta không chỉ xem tin… mà đọc vị cả ván cờ phía sau nó.