TIN TỨC & GÓC NHÌN · VIỆT NAM VÀ THẾ GIỚI
Saigon Post

Hiểu thế giới. Mở góc nhìn.

Châu Á

Tòa án Quốc tế sắp phán quyết vụ diệt chủng Rohingya: lần đầu tiên một quốc gia có thể bị kết tội

Sau 7 năm xét xử, Tòa án Công lý Quốc tế sẽ đọc phán quyết cuối cùng vào chiều nay (giờ Việt Nam) về việc Myanmar có phạm tội diệt chủng với người Rohingya hay không — một phán quyết có thể trở thành cột mốc của luật pháp quốc tế.

Minh họa: thẩm phán cầm búa tòa trước Cung điện Hòa bình La Haye, cán cân công lý và trại tị nạn Rohingya
Tòa án Quốc tế sắp phán quyết vụ diệt chủng Rohingya: lần đầu tiên một quốc gia có thể bị kết tội Ảnh minh họa do AI tạo, không phải ảnh hiện trường. SAIGON POST (ảnh minh họa do AI tạo) · Ảnh minh họa do AI tạo · Poster minh họa do AI tạo theo phong cách editorial (SAIGON POST).

Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) sẽ đưa ra phán quyết cuối cùng vào thứ Năm (19/11) về việc Myanmar có phạm tội diệt chủng với người Rohingya hay không, theo Channel NewsAsia. Việc đọc phán quyết sẽ bắt đầu lúc 10 giờ sáng tại Cung điện Hòa bình ở La Haye — tức 16 giờ chiều nay theo giờ Việt Nam — và dự kiến kéo dài tới 90 phút. Đây có thể là lần đầu tiên tòa án tuyên một quốc gia phạm tội diệt chủng — tội danh được ghi vào luật pháp quốc tế sau thảm họa Holocaust. Phán quyết là cuối cùng và không thể kháng cáo, nhưng tòa có rất ít phương tiện cưỡng chế — nếu Myanmar phớt lờ, Gambia có thể yêu cầu Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc can thiệp.

Vụ kiện kéo dài 7 năm này tập trung vào cuộc trấn áp quân sự năm 2017 của Myanmar ở bang Rakhine, đã đẩy hơn 700.000 người Rohingya sang Bangladesh — Al Jazeera ghi nhận con số ít nhất 730.000 người — nơi nhiều người kể lại những vụ giết chóc, hiếp dâm tập thể và đốt phá. Phái đoàn điều tra của Liên Hợp Quốc kết luận chiến dịch này bao gồm “các hành vi diệt chủng”. Vụ kiện bắt đầu từ tháng 11/2019, khi Gambia — với sự ủng hộ của Tổ chức Hợp tác Hồi giáo gồm 57 thành viên — đệ đơn kiện Myanmar lên ICJ, cáo buộc Myanmar vi phạm Công ước Diệt chủng 1948.

Nước cờ của Tòa án Quốc tế là nước cờ của công lý đi chậm nhưng đi xa: 7 năm, hai lần điều trần — và cuối cùng, lần đầu tiên trong lịch sử, một quốc gia có thể bị đóng dấu “phạm tội diệt chủng”.

Dưới lăng kính SÀI GÒN POST

Myanmar phủ nhận cáo buộc diệt chủng, cho rằng quân đội chỉ đáp trả hợp pháp trước các cuộc tấn công của các nhóm vũ trang và không có bằng chứng trực tiếp về ý đồ hủy diệt người Rohingya. Tội diệt chủng đòi hỏi chứng minh ý đồ cụ thể nhằm hủy diệt, toàn bộ hoặc một phần, một nhóm dân tộc, sắc tộc, chủng tộc hay tôn giáo. Cựu cố vấn nhà nước Aung San Suu Kyi từng đích thân ra trước tòa để bào chữa cho Myanmar. Tháng 1/2020, tòa ra lệnh cho Myanmar ngăn chặn diệt chủng đối với người Rohingya trong lúc vụ kiện đang được xem xét. Quân đội Myanmar sau đó nắm quyền trong cuộc đảo chính tháng 2/2021, bắt giữ bà Suu Kyi. Tháng 2/2022, Chính phủ Thống nhất Quốc gia (NUG) chấp nhận thẩm quyền của ICJ và rút các phản đối sơ bộ của Myanmar.

Tòa đã nghe lập luận của hai bên vào năm 2022 và tháng 1 năm nay. Bộ trưởng Tư pháp Gambia Dawda Jallow nói người Rohingya đã phải chịu “bạo lực và hủy diệt khủng khiếp nhất mà người ta có thể tưởng tượng”. Myanmar bác bỏ các cáo buộc là “không có căn cứ”. Tiền lệ gần nhất: năm 2007, ICJ kết luận Serbia đã vi phạm nghĩa vụ ngăn chặn vụ diệt chủng Srebrenica năm 1995, nhưng chính Serbia không phạm tội diệt chủng. Phán quyết hôm nay cũng có thể tạo tiền lệ cho các vụ kiện khác, trong đó có vụ Nam Phi cáo buộc Israel diệt chủng ở Gaza.

ICJ giải quyết tranh chấp giữa các quốc gia, vì vậy tòa có thể kết luận Myanmar phải chịu trách nhiệm, nhưng không thể xét xử cá nhân — đó là nhiệm vụ của Tòa án Hình sự Quốc tế. Gambia đã yêu cầu ICJ ra lệnh cho Myanmar truy tố những người chịu trách nhiệm, bồi thường và đảm bảo người Rohingya có thể trở về an toàn; Myanmar tranh cãi quyền của Gambia trong việc thay mặt họ đòi bồi thường. Khoảng 1,2 triệu người Rohingya hiện sống trong khu tị nạn Cox’s Bazar ở Bangladesh, trong khi khoảng 550.000 người còn ở lại Myanmar, bị hạn chế đi lại, y tế và sinh kế.

Dưới lăng kính SÀI GÒN POST

Nước cờ của Tòa án Quốc tế là nước cờ của công lý đi chậm nhưng đi xa: 7 năm, hai lần điều trần — và cuối cùng, lần đầu tiên trong lịch sử, một quốc gia có thể bị đóng dấu “phạm tội diệt chủng”. Nhưng ván cờ này có một nghịch lý đau đớn: phán quyết là cuối cùng mà không ai cưỡng chế được. Nếu Myanmar phớt lờ, thứ duy nhất còn lại là Hội đồng Bảo an — nơi quyền phủ quyết nằm trong tay các cường quốc. Công lý quốc tế, vì thế, đôi khi chỉ là một bản án viết trên giấy.

Với Việt Nam, ván cờ này không hề xa lạ: Myanmar là láng giềng ASEAN, và nguyên tắc “không can thiệp” của khối đang bị thử thách — khi một quốc gia thành viên bị cáo buộc tội ác lớn nhất trong luật quốc tế, các nước còn lại đứng ở đâu? Hơn một triệu người Rohingya vẫn sống trong trại tị nạn lớn nhất thế giới, chờ một phán quyết mà họ không biết có thay đổi được đời mình hay không. Theo quý vị, một phán quyết không thể cưỡng chế còn có ý nghĩa gì — hay ý nghĩa của nó chính là lịch sử cuối cùng cũng gọi đúng tên sự việc? Đây là SÀI GÒN POST. Nơi ta không chỉ xem tin… mà đọc vị cả ván cờ phía sau nó.