TIN TỨC & GÓC NHÌN · VIỆT NAM VÀ THẾ GIỚI
Saigon Post

Hiểu thế giới. Mở góc nhìn.

Kinh tế

Phong tỏa Iran: Mỹ nói kinh tế Tehran “sụp nhanh nhất lịch sử”, IEA cảnh báo mối đe dọa năng lượng lớn nhất từ trước tới nay

Lạm phát Iran có thể chạm 85%, GDP danh nghĩa đã rơi từ 645 tỉ USD xuống còn khoảng 300 tỉ USD — và cơ quan năng lượng quốc tế nói cuộc khủng hoảng này đe dọa an ninh năng lượng toàn cầu hơn cả các cú sốc dầu thập niên 1970.

Minh họa: tiểu thương ở chợ Tehran lo lắng trước giá cả tăng, eo biển Hormuz với tàu sân bay Mỹ và thùng dầu
Phong tỏa Iran: Mỹ nói kinh tế Tehran “sụp nhanh nhất lịch sử”, IEA cảnh báo mối đe dọa năng lượng lớn nhất từ trước tới nay Ảnh minh họa do AI tạo, không phải ảnh hiện trường. SAIGON POST (ảnh minh họa do AI tạo) · Ảnh minh họa do AI tạo · Poster minh họa do AI tạo theo phong cách editorial (SAIGON POST).

Nền kinh tế Iran được dự báo sẽ co lại thêm vì lệnh phong tỏa các cảng của Mỹ, nhưng còn quá sớm để nói liệu vòng cấm vận này có làm sụp đổ chính quyền Tehran hay buộc họ phải nhượng bộ hay không, theo Al Jazeera. Cùng ngày, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cảnh báo cuộc khủng hoảng Trung Đông đã tạo ra “mối đe dọa lớn nhất” đối với an ninh năng lượng trong lịch sử, theo Channel NewsAsia.

Washington tin phong tỏa hải quân, gián đoạn thương mại đường bộ và trừng phạt — chiến dịch “gây sức ép tối đa” — đang phát huy tác dụng; Mỹ đã đưa tàu sân bay thứ ba tới khu vực. Sau bế tắc trong cuộc chiến Mỹ – Israel với Iran — bắt đầu bằng các vụ không kích khiến lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei thiệt mạng ngày 28/2 — Washington yêu cầu Tehran mở lại eo biển Hormuz và kiềm chế chương trình hạt nhân. Phía Iran khẳng định họ chịu đựng được sức ép; các vụ tấn công nhằm vào lợi ích Mỹ trong tuần, trong đó có hệ thống radar ở Bahrain, được xem là câu trả lời thách thức.

Nước cờ của Washington là nước cờ siết cổ kinh tế: không cần thêm một quả bom nào, chỉ cần phong tỏa cảng, chặn đường bộ và để lạm phát làm phần còn lại — 85% lạm phát, 113% giá thực phẩm, GDP danh nghĩa mất hơn một nửa…

Dưới lăng kính SÀI GÒN POST

Kinh tế gia Peyman Molavi tại Tehran cảnh báo lạm phát có thể tăng mạnh nếu tình hình kéo dài, tác động mạnh nhất lên thị trường hàng hóa. Ông ước tính tốc độ tăng trưởng cung tiền có thể lên tới 55–60%, từ mức gần 51% hiện nay, vào cuối năm Ba Tư (cuối tháng 3); lạm phát cả năm có thể lên khoảng 85%, lạm phát điểm-điểm lên tới 100%. Thống đốc Ngân hàng Trung ương Abdolnaser Hemmati đáp lại rằng ngân hàng đã chuẩn bị 30 tỉ USD ngoại tệ, ưu tiên mua hàng thiết yếu cho người dân.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent — người dẫn đầu chiến dịch trừng phạt — tuyên bố vòng cấm vận sẽ khiến kinh tế Iran co lại 25% vào năm kết thúc tháng 3/2027, gọi đây là “một trong những vụ sụp đổ nhanh nhất lịch sử” và “sự cô lập kinh tế lớn nhất trong lịch sử thế giới đối với một quốc gia”. Ông so sánh với giai đoạn trước khi Liên Xô sụp đổ năm 1991, khi kinh tế nước này đã co lại 22% trong ba năm. Ông Molavi ngờ phép so sánh này, vì hai mô hình kinh tế khác nhau — nhưng lưu ý GDP danh nghĩa của Iran đã rơi từ 645 tỉ USD năm 2012 xuống còn khoảng 300 tỉ USD hiện nay.

Cái giá đang đè lên vai người dân thường: lạm phát trung bình 12 tháng tính tới ngày 22/10 là 76,8%, lạm phát điểm-điểm là 88,7%; riêng nhóm thực phẩm, đồ uống và thuốc lá tăng tới 113,4% trong tháng 10, theo Trung tâm Thống kê Iran. Saleh, 37 tuổi, chủ một cửa hàng ở chợ lớn Tehran, nói trước đây bán được 10 món thì nay chỉ còn 3–4 món.

Ở tầm toàn cầu, IEA cho biết các nước vùng Vịnh đang chật vật xuất khẩu dầu kể từ khi Iran phong tỏa eo biển Hormuz và nhắm vào tàu chở dầu. Dù Mỹ đã hộ tống tàu bè qua eo biển, các tuyến cung ứng vẫn bị gián đoạn nghiêm trọng. “Khủng hoảng eo biển Hormuz đã tạo ra mối đe dọa lớn nhất đối với an ninh năng lượng trong lịch sử, vượt xa quy mô các cú sốc dầu thập niên 1970”, Giám đốc điều hành IEA Fatih Birol viết trong lời tựa báo cáo Triển vọng Năng lượng Thế giới. “Tôi không thấy con đường đáng tin nào để thế giới năng lượng trở lại như trước kia”, ông Birol nói.

Dưới lăng kính SÀI GÒN POST

Nước cờ của Washington là nước cờ siết cổ kinh tế: không cần thêm một quả bom nào, chỉ cần phong tỏa cảng, chặn đường bộ và để lạm phát làm phần còn lại — 85% lạm phát, 113% giá thực phẩm, GDP danh nghĩa mất hơn một nửa trong 14 năm. Nhưng ván cờ này có một nghịch lý: càng siết, Tehran càng có cớ để kể câu chuyện “chúng ta đang bị bao vây” với chính người dân của mình, trong khi vụ tấn công radar Mỹ ở Bahrain cho thấy họ vẫn còn quân bài quân sự. Ông Bessent so sánh với Liên Xô năm 1991 — nhưng Iran vẫn tin mình chịu được.

Với Việt Nam, ván cờ này chạm thẳng vào ví tiền: eo biển Hormuz là cửa ngõ của khoảng một phần năm lượng dầu thế giới, và mỗi lần giá dầu nhích lên là giá xăng, giá cước vận tải và giá hàng hóa trong nước lại rục rịch theo. Doanh nghiệp xuất khẩu Việt đang phải tính lại chi phí từng container, trong khi người tiêu dùng thì trả tiền cho những cú sốc mà mình không gây ra. Theo quý vị, khi một eo biển nhỏ có thể làm rung chuyển cả thế giới, Việt Nam nên đặt cược vào đâu — dầu, hay chính khả năng chịu đựng của mình? Đây là SÀI GÒN POST. Nơi ta không chỉ xem tin… mà đọc vị cả ván cờ phía sau nó.