Đằng sau cơn sốt may mặc Bangladesh: công nhân cắt bữa ăn, bỏ khám bệnh vì lương không đủ sống
Bangladesh là nước xuất khẩu may mặc lớn thứ hai thế giới, nhưng hàng triệu công nhân của họ đang phải cắt giảm bữa ăn và chăm sóc sức khỏe vì lương không theo kịp giá cả — và tuần trước, họ đã xuống đường đòi tăng lương tối thiểu lên gấp hơn hai lần.

Mỗi ngày trước bình minh, công nhân may Shilpi Khatun nhóm bếp đất nung bằng củi để nấu ăn, vì gia đình cô không đủ tiền mua gas, rồi lên đường tới nhà máy ở Gazipur — trung tâm công nghiệp ngoại ô thủ đô Dhaka của Bangladesh. Cô gái 27 tuổi là trụ cột duy nhất trong nhà, khi chồng thất nghiệp, còn cha mẹ và cha mẹ chồng đều trông vào đồng lương của cô. Giá cả leo thang khiến Khatun chật vật mua những thứ thiết yếu nhất, dù đã làm trong ngành may mặc năm năm.
Cơn bức xúc ấy không của riêng cô. Hàng nghìn công nhân may Bangladesh đã biểu tình tuần trước, đòi tăng lương tối thiểu hàng tháng lên 30.000 taka (242,82 USD) từ mức 12.500 taka hiện nay. “Mọi thứ đều đắt hơn. Tiền thuê nhà đã tăng gấp đôi, thực phẩm đắt hơn, và dù kiếm được bao nhiêu thì tiền cũng bay hết trước cuối tháng”, Khatun nói trong lúc hái rau ngoài nhà để ăn với cơm trưa. Một số cuộc biểu tình đã biến thành bạo lực, hàng trăm nhà máy phải đóng cửa khi công nhân đụng độ với cảnh sát, và cảnh sát dùng hơi cay cùng lựu đạn âm thanh để giải tán đám đông.
Trên bàn cờ thương mại toàn cầu, chiếc áo giá rẻ trên kệ hàng phương Tây luôn có một mặt trái ít ai nhìn thấy: người may ra nó có thể đang ăn cơm với rau hái ngoài vườn và ba năm không dám đi khám bệnh.
Dưới lăng kính SÀI GÒN POST
Hội đồng lương của chính phủ đã đồng ý hôm 4/11 sẽ áp dụng cơ cấu lương mới từ tháng 12, với kỳ lương đầu tiên theo thang mới trả vào tháng 1 — nhưng mức tăng cụ thể thì vẫn chưa được quyết định. Chi phí lao động rẻ đã giúp Bangladesh trở thành nước xuất khẩu may mặc lớn thứ hai thế giới sau Trung Quốc, và là cứ điểm sản xuất được ưa chuộng của các thương hiệu toàn cầu như H&M, Zara, Gap, Primark và Walmart. Ngành này tạo ra hơn 80% kim ngạch xuất khẩu của cả nước và sử dụng hơn 4 triệu lao động.
Phía nhà sản xuất lại cảnh báo rằng tăng lương mạnh sẽ bào mòn lợi thế chi phí của Bangladesh trước các đối thủ như Ấn Độ và Việt Nam, đồng thời siết chặt thêm biên lợi nhuận vốn đã chịu sức ép từ chi phí năng lượng tăng cao. Theo họ, công nhân còn được tăng lương 9% mỗi năm và hai khoản thưởng lễ, nên dư địa tăng lương lớn là có hạn. Nhưng với người lao động, mức tăng ấy vẫn không theo kịp giá cả.
Lương của Khatun sau năm năm chỉ nhích từ 9.000 taka lên 13.500 taka (108 USD); làm thêm giờ, cô kiếm được khoảng 16.000 taka, nhưng tiền hiếm khi đủ tới kỳ lương sau. Vào những ngày khó khăn nhất, cả nhà cô sống bằng cơm rang phồng. Cô chưa đi khám bệnh suốt ba năm nay dù sức khỏe ngày càng xấu đi. Bangladesh đã chịu sức ép chi phí sinh hoạt kéo dài từ năm 2022, với lạm phát trung bình khoảng 9%.
Câu chuyện tương tự lặp lại ở Ashulia, nơi Roksana Parveen, 29 tuổi, công nhân may, cho biết cô “nghĩ hai lần trước khi mua bất cứ thứ gì, kể cả đồ ăn”. Cô và hai con gái thường chỉ sống bằng cơm và rau, thịt cá đã thành xa xỉ phẩm, và một trong hai con gái của cô đã phải bỏ học để tiết kiệm chi phí.
Dưới lăng kính SÀI GÒN POST
Trên bàn cờ thương mại toàn cầu, chiếc áo giá rẻ trên kệ hàng phương Tây luôn có một mặt trái ít ai nhìn thấy: người may ra nó có thể đang ăn cơm với rau hái ngoài vườn và ba năm không dám đi khám bệnh. Bangladesh thắng ván cờ giá rẻ nhờ 4 triệu đôi tay, nhưng khi lạm phát 9% gặm mòn từng đồng lương, lợi thế ấy đang biến thành một quả bom xã hội — hàng trăm nhà máy đóng cửa trong một tuần biểu tình là bằng chứng rõ nhất.
Với Việt Nam, đây là tấm gương soi trực diện. Việt Nam cũng cạnh tranh bằng lợi thế chi phí trong cùng sân chơi may mặc, và cũng đối mặt cùng bài toán: tăng lương thì mất đơn hàng, giữ lương thấp thì mất lòng người. Nước cờ khôn ngoan không nằm ở việc chọn bên nào, mà ở chỗ nâng năng suất và giá trị gia tăng để lương tăng mà đơn hàng vẫn ở lại. Bởi một ngành may mặc chỉ bền khi người thợ may ra chiếc áo cũng đủ sống bằng chính chiếc áo đó — còn không, sớm muộn gì ván cờ cũng lật.
Theo quý vị, khi một chiếc áo rẻ được may bằng sức khỏe của người thợ, ai mới là người thực sự đang trả giá rẻ đó — người mua, hãng thời trang, hay chính người công nhân? Đây là SÀI GÒN POST. Nơi ta không chỉ xem tin… mà đọc vị cả ván cờ phía sau nó.


